Rozmiar czcionki: A- A A+

Dzieje województwa pomorskiego

Pomorskie do kształtującego się państwa polskiego w roku 960 włączył Mieszko I. Jego syn – Bolesław Chrobry w 37 lat później - rozpoczął chrystianizację tych ziem przy pomocy biskupa Pragi - Wojciecha z rodu Sławnikowiców. Wraz z bratem, władającym językiem Prusów i trzydziestoma zbrojnymi Chrobrego, przyjechał do Gdańska by udzielać sakramentów i głosić Ewangelię. Jak podają niektóre źródła zginął, odprawiwszy wcześniej wojów polskiego króla, z rąk pogan prawdopodobnie gdzieś w okolicach Elbląga. Bolesław Chrobry wykupił zwłoki Wojciecha za równą wadze jego ciała ilość złota i złożył je w Gnieźnie. W 999 roku dokonano kanonizacji biskupa.

Mieszko I

Bolesław Chrobry

Mieszko I, Jan Matejko. Poczet Królów Polskich

Bolesław Chrobry, Jan Matejko. Poczet Królów Polskich

 Pomorze po raz kolejny stało się areną walk o wpływy za czasów Bolesława Krzywoustego, który większość swojego życia poświęcił właśnie polityce pomorskiej. Wyprawy wojenne Bolesława, prowadzone w trzech etapach, zakończyły się w latach dwudziestych XII wieku militarnym i politycznym sukcesem.
Na mocy ustawy sukcesyjnej Księstwo Polskie zostało podzielone na dzielnice. Seniorem sprawującym władzę zwierzchnią został najstarszy syn Bolesława Krzywoustego - Władysław II Wygnaniec. Książę senior miał sprawować władzę w dzielnicy senioralnej, w skład której wchodziła ziemia krakowska, sandomierska, kaliska, łęczycko-sieradzka i Pomorze Gdańskie (ciągnący się południkowo na osi Kraków–Kalisz–Gniezno–Gdańsk pas ziem, który łączył pozostałe dzielnice). Książę utracił jednak władzę i umarł na wygnaniu.

Rozbicie dzielnicowe i rządy książąt pomorskich
Jak pisał Mieczysław Orłowicz, doktor praw, wielki popularyzator turystyki i wybitny krajoznawca (17.XI1.1881- 4.X. 1959 ) - po podziale Polski na dzielnice odzyskało Pomorze Gdańskie swoją niezawisłość pod rządami własnych książąt z rodu Gryfitów. Pierwszym historycznym członkiem rodu jest Świętopełk I (1110-1148). Z końcem XII w. panuje nad Pomorzem Subisław I (1148-1178), później Sambor I (1178-1207), który zakłada pierwszy klasztor Cystersów w Oliwie, Subisław II (1207-1216), a wreszcie Mestwin I (1216-1220), który toczy walki z Duńczykami dążącymi do zawojowania Pomorza. Najświetniejszą postacią tego rodu jest Świętopełk II (1220-1266), zwany przez Kaszubów Wielkim, zwycięzca nad Duńczykami, sprawca śmierci Leszka Białego w Gąsawie, fundator klasztoru w Żarnowcu. On pierwszy odkrył niebezpieczeństwo krzyżackie i podjął walkę przeciwko posuwaniu się Krzyżaków od Chełmna na północ. Ostatnim z rodu był syn jego Mestwin II (1266-1294), który umierając bezpotomnie, na podstawie umowy w Kępnie przekazał swe państwo Przemysławowi II Wielkopolskiemu, łącząc je tym samym unią z Polską.

Rzeź Gdańska i panowanie Krzyżaków
Początek XIV wieku przyniósł Pomorzu wojny i okrucieństwo. W 1307 roku Brandenburczycy zbrojnie przejęli ziemię słupską a w rok później Pomorze Gdańskie. Władysław Łokietek, król polski (przybrał tytuł księcia Królestwa Polskiego i Pomorza) poprosił o pomoc Krzyżaków. Odparli napastników przejmując jednak odebrane ziemie. Gdańsk, najważniejszy wówczas ośrodek handlowy i polityczny, został spalony a część mieszkańców wymordowana. Eksterminacja obywateli miasta dokonana przez Krzyżaków w nocy z 12 na 13 listopada 1308 roku przeszła do historii jako rzeź Gdańska. Krzyżacy zagarnęli także ziemię lęborską i bytowską. Panowanie Władysława Łokietka upłynęło pod znakiem konfliktu polsko-krzyżackiego. Bitwa pod Płowcami (1331 r.) obaliła mit o niezwyciężoności Zakonu, który do boju wystawił 7 tysięcy zbrojnych wpieranych przez rycerstwo z Zachodu przeciwko 4 tysiącom żołnierzy polskich.

Władysław Łokietek

Władysław Łokietek, Jan Matejko. Poczet Królów Polskich

Kazimierz Wielki, syn Łokietka, dążył skutecznie do umocnienia i integracji Królestwa Polskiego. Za jego panowania poza granicami państwa pozostał jedynie Śląsk, ziemia lubuska i Pomorze Gdańskie, które za przyczyną Pokoju kaliskiego (1343r.) przypadło Zakonowi jako jałmużna w zamian za Kujawy.

Pomorskie na długie lata trafiło w ręce Krzyżaków. Umacniając pozycję i panowanie na zdobytych ziemiach, wznosili zamki. Najwspanialszy powstał w Malborku.

Malbork

Zamek w Malborku. Fot. archiwum MWC (www.visitmalbork.pl)

Do połowy XV w. pełnił rolę stolicy państwa zakonnego w Prusach. Ożywienie handlowe z krajami zachodnioeuropejskimi spowodowało znaczny rozwój gospodarczy Pomorza. Jednak po dotkliwej porażce pod Grunwaldem (1410r.) Zakon nie odzyskał już swojej potęgi, a zwycięstwo odniesione przez Władysława Jagiełłę doprowadziło do wzrostu znaczenia Polski i jej monarchy na arenie międzynarodowej.

Bitwa pod Grunwaldem

Bitwa pod Grunwaldem, Jan Matejko, ze zbiorów Cyfrowego Muzeum Narodowego w Warszawie

Pomorskie – najzamożniejsza kraina Rzeczypospolitej
Kryzysy wewnętrzne doprowadziły też do powstania antyzakonnego Związku Pruskiego skupiającego m.in. Toruń i Gdańsk. W 1454 roku Związek, do którego należała i szlachta polska, i niemiecka, wywołał powstanie przeciw władzy krzyżackiej. Powstańcy poprosili o pomoc polskiego króla. Kazimierz Jagiellończyk, młodszy syn Władysława Jagiełły, podpisał akt inkorporacji Prus i rozpoczął wojnę. Pomimo większej liczebności wojska polskie w Bitwie pod Chojnicami odniosły porażkę z lepiej wyszkolonymi pułkami krzyżackimi. Pole bitwy usiane było ciałami Polaków (ok. 3 tysięcy). Poległ m.in. Jan z Różnowa, najmłodszy syn Zawiszy Czarnego. Krzyżacy pojmali też 300 rycerzy. Polskie pospolite ruszenie nie przedstawiało bowiem już tak wielkiej wartości bojowej jak w Bitwie pod Grunwaldem. Król polski wspomagany finansowo przez Związek Pruski z czasem stworzył sprawną zaciężną armię. Polacy zaczęli wygrywać ( Bitwa pod Świeciem, Bitwa na Zalewie Wiślanym). Wojna trzynastoletnia zakończyła się podpisaniem Pokoju toruńskiego (1466r.). Do Polski wróciło Pomorze Gdańskie, Ziemia Chełmińska wraz z Toruniem, duża część Warmii, Malbork (stolica Zakonu). Krzyżacy musieli też złożyć hołd lenny królowi Polski.

Kazimierz Jagielończyk

Kazimierz Jagiellończyk, Jan Matejko. Poczet Królów Polskich

W wieku XVI i XVII Pomorze Gdańskie stało się najzamożniejszą krainą Rzeczypospolitej. Ośrodkiem kultury, sztuki i przede wszystkim rzemiosła. Dominował Gdańsk, obdarzony wieloma przywilejami gospodarczymi i samorządowymi. Miasto wyznaczało trendy w polskim handlu i krok po kroku stało się w tej dziedzinie monopolistą.

Rozbiór Polski i germanizacja Pomorskiego
5 sierpnia 1772 roku w Petersburgu - Rosja, Prusy i Austria - podpisały traktaty podziałowe. I Rozbiór Polski stał się faktem zaakceptowanym przez Sejm Rzeczypospolitej. Szlachta bez protestów złożyła przysięgę na wierność nowym władzom i podpisała haniebny dokument. Tylko nieliczni wystąpili w obronie Polski m.in. Tadeusz Rejtan. Prusy zajęły większość ziem tzw. Prus Królewskich ( pomorskie, malborskie, chełmińskie).
II Rozbiór Polski ( 1793r.) to zabór m.in. Gdańska i Torunia przez Prusy.
III rozbiór Polski (1795r.) - Rzeczypospolita znika z mapy na 123 lata.

Zmiany na terytorium Pomorskiego przyniosła dopiero kampania napoleońska (1807-1815) . Gdańsk stał się wolnym miastem zależnym od Francji. Uroczystość proklamacji odbyła się 21 lipca 1807 w Ratuszu Głównego Miasta.

Wiek XIX to czas germanizacji ludności. Rozpoczęło się rugowanie języka polskiego ze szkół i kościołów, co spotykało się nierzadko z ostrym sprzeciwem Kaszubów.

Traktat Wersalski. Toruń stolicą Pomorskiego
28 czerwca 1919 roku na mocy Traktatu Wersalskiego (traktat pokojowy kończący I wojnę światową, w której zginęło ok. 9 milionów żołnierzy) Polsce przyznano większość ziem zaboru pruskiego oraz przeprowadzenie plebiscytów na Warmii, Mazurach i Górnym Śląsku. Polskę w Paryżu reprezentowali premier i minister spraw zagranicznych Ignacy Paderewski oraz Roman Dmowski, który w liście do byłego ambasadora Francji w Berlinie Jules'a Cambona, przewodniczącego Komisji Terytorialnej napisał: - "Jako punkt wyjścia naszych uwag przyjmujemy rok 1772, czyli datę pierwszego rozbioru i za nasze najświętsze prawo uważamy odzyskanie tego, co wyrwały nam przemocą państwa dzisiaj w gruzach leżące". ("Historia Polski XX wieku" - Antoni Czubiński)
Komisja J. Cambona przedstawiła Radzie Najwyższej raport zawierający propozycje dotyczące granicy polsko-niemieckiej. Uwzględniały one w dużej mierze polskie postulaty m.in. oddanie Gdańska. Ostatecznie, wskutek krytycznej oceny raportu przez brytyjskiego premiera Davida Lloyda George`a, który stwierdził, iż nie uwzględniono w nim oczekiwań i argumentów strony niemieckiej, doprowadzono do istotnych zmian na niekorzyść Polski. I tak: Gdańsk miał zostać Wolnym Miastem pod protektoratem Ligi Narodów, nakazano przeprowadzenie plebiscytów na Górnym Śląsku, Warmii i Mazurach, Prusy Książęce miały pozostać prowincją niemiecką, oddzieloną od Rzeszy wąskim pasem ziemi w Prusach Królewskich, nazwanym przez Niemców „korytarzem pomorskim".
Dmowski, który wraz z Paderewskim w imieniu Polski złożył pod traktatem podpis - wspominał: "(…) W ciągu swego wiekowego zmagania się z zachodnim sąsiadem nie miała Polska takiej chwili od Kazimierza Jagiellończyka, od drugiego pokoju toruńskiego. Zapomniałem wówczas o rzeczach i ludziach małych, o sporach i utarczkach codziennych, o marnych ambicjach i marnych intrygach, które stawały na drodze dążeniu do wielkiego celu - myśl biegła po wielkich szlakach dziejowych, sięgała w odległą przeszłość, szukała odpowiedzi na zagadnienia przyszłego bytu państwa i narodu". ("Polityka polska i odbudowanie państwa"- Roman Dmowski)
31 lipca 1919 roku Sejm Ustawodawczy Rzeczypospolitej – po burzliwej debacie m.in. z powodu zapisu umożliwiającego ingerencję instytucji międzynarodowych w wewnętrzne sprawy polskie, ratyfikował ostatecznie traktat pokojowy z Niemcami.
Z polskiej części Pomorza powstało województwo pomorskie ze stolicą w Toruniu. 18 stycznia 1920 roku mieszkańcy uroczyście witali polskich żołnierzy, którzy pod wodzą generała Józefa Hallera, przejmowali miasto z rąk Niemców. Region pomorski zamieszkany był w większości przez Polaków i Kaszubów, z liczną społecznością niemiecką (głównie na terenach pogranicznych). Głównymi miastami ówczesnego województwa pomorskiego obok Torunia były: Brodnica, Chełmno, Gdynia, Grudziądz, Starogard, Wejherowo i Tczew.

Traktat przywrócił Polsce część Pomorza i niewielki 72- kilometrowy dostęp do Bałtyku. Potrzeby polskiego handlu miał zaspokoić port w Wolnym Mieście Gdańsk. II Rzeczypospolitej przyznano wiele uprawnień w zakresie korzystania z portu handlowego, jednak szczegółowe przywileje Polski były wciąż sabotowane przez władze Wolnego Miasta Gdańska. Zapadła decyzja o budowie portu w Gdyni. W 1920 roku wiceadmirał Kazimierz Porębski, szef Departamentu Spraw Morskich Ministerstwa Spraw Wojskowych, zlecił inżynierowi Tadeuszowi Wendzie wybranie lokalizacji oraz wykonanie projektu przyszłego portu. W tym czasie Gdynia liczyła 1300 mieszkańców. W 1921 roku rozpoczęto budowę. Wielkim orędownikiem przedsięwzięcia był minister Eugeniusz Kwiatkowski .

II wojna światowa i reformy administracyjne
Nowy porządek polityczny ustanowiony w Wersalu przetrwał niecałe dwadzieścia lat. Rok 1939 to agresja Niemiec hitlerowskich na Polskę. W województwie pomorskim wrzesień ’39 wiąże się z takimi wydarzeniami jak obrona Westerplatte, Poczty Polskiej w Gdańsku, obrona Rejonu Umocnionego Hel (Polakom udało się utrzymać półwysep aż do 2 października), wysadzenie mostów w Tczewie. Zbrojny opór na terenach Pomorza i Prus Wschodnich prowadziła Tajna Organizacja Wojskowa „Gryf Pomorski” ( utworzona w lipcu 1941 r.). Gryfowcy” przeprowadzili ok. 100 akcji zbrojnych.
Kataklizm II wojny światowej przyniósł niewyobrażalne straty i zniszczenia.

Po 1945 roku granice administracyjne Polski były zmieniane kilkukrotnie.
W 1975 roku na mocy reformy administracyjnej Polski utworzono w miejsce 17 - 49 województw. Zlikwidowano trójstopniowy podział : województwo-powiat-gmina, zastępując je dwustopniowym podziałem : województwo - gmina. Województwo gdańskie tworzyło: 19 miast i 56 gmin.

14 sierpnia 1980 roku w Stoczni Gdańskiej im. Lenina w Gdańsku rozpoczął się strajk, który był preludium do zmian PRL i całej Europy Środkowo-Wschodniej.
Spisano 21 postulatów. Pierwszy i najważniejszy brzmiał: „Akceptacja niezależnych od partii i pracodawców wolnych związków zawodowych, wynikająca z ratyfikowanej przez PRL Konwencji nr 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej wolności związkowych”. Domagano się także zrealizowania postulatów ekonomicznych i socjalnych.
Lata 1981-83 to czas stanu wojennego.
Przełom dla Polski i Europy przyniósł rok 1989. Podział Europy podzielonej „żelazna kurtyną” przestał istnieć.

Reforma administracyjna Polski, obowiązująca od stycznia 1999 roku przywróciła trzystopniową strukturę podziału terytorialnego i zmniejszyła liczbę województw z 49 do 16. Nowe województwo pomorskie objęło dawne województwo gdańskie, część słupskiego, elbląskiego i bydgoskiego.

Gdańsk

Gdańsk, stolica regionu, widziany z Motławy. Mat. własne

 

poprzednie następne